De roep om een Europese cloud wordt vaak gebracht als een geopolitieke noodzaak: minder afhankelijkheid van Amerikaanse technologiebedrijven en meer controle over data. In het onderwijs krijgt die discussie een extra lading. Universiteiten, hogescholen en mbo-instellingen draaien op digitale infrastructuur die niet alleen processen ondersteunt, maar ook bepaalt hoe kennis wordt gedeeld, ontwikkeld en beschermd.
Wat deze beweging interessant maakt, is dat het niet alleen gaat over technologiekeuze, maar over de rol van digitalisering in de samenleving. In het onderwijs raakt dit direct aan publieke waarden zoals toegankelijkheid van kennis, bescherming van onderzoek en gelijke kansen voor studenten. De vraag is dus niet alleen van wie de cloud is, maar vooral: wie profiteert er van de digitale infrastructuur waarop onderwijs draait?
Hart van onderwijsproces
Die vraag is niet eenvoudig te beantwoorden, juist omdat de afhankelijkheid van partijen als Microsoft zo diep in het systeem verankerd zit. Het gaat allang niet meer om infrastructuur alleen. Digitale werkplekken, samenwerkingstools en identiteitsbeheer vormen samen de ruggengraat van het onderwijsproces. Studenten werken dagelijks in deze omgevingen, docenten organiseren hun onderwijs ermee en onderzoekers bouwen er internationale samenwerkingen op.
Een overstap betekent daarom geen technische migratie, maar een fundamentele verandering in hoe onderwijs functioneert. Binnen de Rijksoverheid wordt dit ook zo benaderd: keuzes rondom cloudgebruik worden niet alleen beoordeeld op technologie, maar vooral op continuïteit en impact op werkprocessen. Dat maakt de beweging richting meer autonomie per definitie zorgvuldig en gefaseerd.
Onderwijs als proeftuin
Juist omdat de afhankelijkheid zo groot is, zie je dat het onderwijs ook vooroploopt in het zoeken naar alternatieven. Binnen de coöperatie SURF werken instellingen samen aan digitale oplossingen die beter aansluiten bij publieke waarden zoals transparantie, privacy en autonomie.
Er ontstaat niet alleen een technisch alternatief, maar ook een ander model van digitalisering
Een belangrijk voorbeeld hiervan is de inzet op open source-oplossingen zoals Nextcloud. Deze worden niet gepositioneerd als directe vervanger van bestaande systemen, maar als een strategisch alternatief waarmee instellingen ervaring opdoen met meer regie over hun eigen digitale omgeving.
Daarmee ontstaat niet alleen een technisch alternatief, maar ook een ander model van digitalisering. Een model waarin instellingen zelf bepalen hoe data wordt opgeslagen, gedeeld en gebruikt. In een sector waar samenwerking en kennisdeling centraal staan, maar waar ook de bescherming van onderzoek en privacy cruciaal is, heeft dat directe maatschappelijke waarde.
Parallelle systemen
Die beweging wordt concreet in de bredere uitrol van Nextcloud binnen het onderwijs. Instellingen krijgen hiermee toegang tot een samenwerkingsomgeving die functies biedt voor documentbeheer en communicatie, vergelijkbaar met bestaande oplossingen.
Opvallend is dat deze oplossingen niet in de plaats komen van Microsoft, maar ernaast bestaan. Dit parallelle model lijkt misschien inefficiënt, maar is juist essentieel voor verandering. Het stelt instellingen in staat om te experimenteren zonder hun primaire processen in gevaar te brengen.
Tegelijkertijd creëert het ruimte voor iets anders: het ontwikkelen van kennis, ervaring en vertrouwen in alternatieven. Dat is misschien minder zichtbaar dan een ‘big bang’-migratie, maar op de lange termijn veel fundamenteler.
Nieuw digitaal ecosysteem
[Foto: Mohamed Hassan | Pixabay]
De echte uitdaging ligt namelijk niet in het vervangen van één tool, maar in het bouwen van een alternatief ecosysteem. Initiatieven zoals de samenwerking tussen SURF en het AlgoSoc-consortium laten zien dat dit verder gaat dan technologie alleen.
Het gaat om het ontwikkelen van standaarden, integraties en governance-modellen die passen bij Europese waarden. Waar commerciële platforms gericht zijn op schaal en efficiëntie, draait het hier om controle, transparantie en samenwerking.
Dat betekent ook dat de complexiteit verschuift. Waar Microsoft veel uit handen neemt, moeten instellingen nu zelf keuzes maken over inrichting en beheer. Dat vraagt om nieuwe vaardigheden en een andere manier van denken over digitalisering.
Richting geven zonder forceren
Binnen dit geheel speelt het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap een belangrijke rol. Het zet de strategische richting door digitale soevereiniteit hoger op de agenda te zetten en bewustwording te vergroten rondom afhankelijkheid van big tech.
Tegelijkertijd kiest het ministerie nadrukkelijk niet voor een gedwongen overstap. In plaats daarvan faciliteert het experimenten en laat het ruimte aan de sector om zelf te bepalen wat werkt. Dat zie je terug in de ondersteuning van initiatieven zoals die van SURF en in de bredere beleidslijn waarin risico’s, continuïteit en innovatie in balans worden gebracht.
Die aanpak is misschien minder spectaculair, maar wel effectiever. Het erkent dat echte verandering in een gedecentraliseerde sector als het onderwijs alleen werkt als instellingen zelf eigenaarschap nemen.
Langzaam, maar waardevol
De traagheid van deze transitie wordt vaak gezien als een probleem. Maar in werkelijkheid is het een logisch gevolg van wat hier op het spel staat. Het gaat niet alleen om technologie, maar om kennis, cultuur en organisatie.
Opbouw van digitale vaardigheden en autonomie die verder gaan dan één specifieke oplossing
Instellingen moeten opnieuw leren hoe ze digitale infrastructuur beheren, hoe ze samenwerken zonder afhankelijk te zijn van één leverancier en hoe ze publieke waarden vertalen naar technische keuzes.
Dat kost tijd. Maar juist in dat proces ontstaat iets waardevols: de opbouw van digitale vaardigheden en autonomie die verder gaan dan één specifieke oplossing.
Betekenisvolle digitalisering
Wat er in het onderwijs gebeurt, is geen mislukte poging om van Microsoft af te komen. Het is een fundamentele heroriëntatie op de rol van digitalisering in de samenleving.
Instellingen blijven gebruikmaken van bestaande systemen, maar bouwen tegelijkertijd actief aan alternatieven. Niet omdat het moet, maar omdat het nodig is om regie te houden over data, samenwerking en kennis.
Het onderwijs laat daarmee zien wat de realiteit is voor heel Europa: digitale soevereiniteit is geen keuze die je maakt, maar een capaciteit die je opbouwt. En juist in dat proces ontstaat de ruimte om digitalisering opnieuw in te richten; niet alleen efficiënter, maar ook eerlijker, transparanter en meer in dienst van de samenleving.
Waarom onderwijs nog niet écht van Microsoft afkomt
En waarom dat juist een kans is
De roep om een Europese cloud wordt vaak gebracht als een geopolitieke noodzaak: minder afhankelijkheid van Amerikaanse technologiebedrijven en meer controle over data. In het onderwijs krijgt die discussie een extra lading. Universiteiten, hogescholen en mbo-instellingen draaien op digitale infrastructuur die niet alleen processen ondersteunt, maar ook bepaalt hoe kennis wordt gedeeld, ontwikkeld en beschermd.
Wat deze beweging interessant maakt, is dat het niet alleen gaat over technologiekeuze, maar over de rol van digitalisering in de samenleving. In het onderwijs raakt dit direct aan publieke waarden zoals toegankelijkheid van kennis, bescherming van onderzoek en gelijke kansen voor studenten. De vraag is dus niet alleen van wie de cloud is, maar vooral: wie profiteert er van de digitale infrastructuur waarop onderwijs draait?
Hart van onderwijsproces
Die vraag is niet eenvoudig te beantwoorden, juist omdat de afhankelijkheid van partijen als Microsoft zo diep in het systeem verankerd zit. Het gaat allang niet meer om infrastructuur alleen. Digitale werkplekken, samenwerkingstools en identiteitsbeheer vormen samen de ruggengraat van het onderwijsproces. Studenten werken dagelijks in deze omgevingen, docenten organiseren hun onderwijs ermee en onderzoekers bouwen er internationale samenwerkingen op.
Een overstap betekent daarom geen technische migratie, maar een fundamentele verandering in hoe onderwijs functioneert. Binnen de Rijksoverheid wordt dit ook zo benaderd: keuzes rondom cloudgebruik worden niet alleen beoordeeld op technologie, maar vooral op continuïteit en impact op werkprocessen. Dat maakt de beweging richting meer autonomie per definitie zorgvuldig en gefaseerd.
Onderwijs als proeftuin
Juist omdat de afhankelijkheid zo groot is, zie je dat het onderwijs ook vooroploopt in het zoeken naar alternatieven. Binnen de coöperatie SURF werken instellingen samen aan digitale oplossingen die beter aansluiten bij publieke waarden zoals transparantie, privacy en autonomie.
Een belangrijk voorbeeld hiervan is de inzet op open source-oplossingen zoals Nextcloud. Deze worden niet gepositioneerd als directe vervanger van bestaande systemen, maar als een strategisch alternatief waarmee instellingen ervaring opdoen met meer regie over hun eigen digitale omgeving.
Daarmee ontstaat niet alleen een technisch alternatief, maar ook een ander model van digitalisering. Een model waarin instellingen zelf bepalen hoe data wordt opgeslagen, gedeeld en gebruikt. In een sector waar samenwerking en kennisdeling centraal staan, maar waar ook de bescherming van onderzoek en privacy cruciaal is, heeft dat directe maatschappelijke waarde.
Parallelle systemen
Die beweging wordt concreet in de bredere uitrol van Nextcloud binnen het onderwijs. Instellingen krijgen hiermee toegang tot een samenwerkingsomgeving die functies biedt voor documentbeheer en communicatie, vergelijkbaar met bestaande oplossingen.
Opvallend is dat deze oplossingen niet in de plaats komen van Microsoft, maar ernaast bestaan. Dit parallelle model lijkt misschien inefficiënt, maar is juist essentieel voor verandering. Het stelt instellingen in staat om te experimenteren zonder hun primaire processen in gevaar te brengen.
Tegelijkertijd creëert het ruimte voor iets anders: het ontwikkelen van kennis, ervaring en vertrouwen in alternatieven. Dat is misschien minder zichtbaar dan een ‘big bang’-migratie, maar op de lange termijn veel fundamenteler.
Nieuw digitaal ecosysteem
De echte uitdaging ligt namelijk niet in het vervangen van één tool, maar in het bouwen van een alternatief ecosysteem. Initiatieven zoals de samenwerking tussen SURF en het AlgoSoc-consortium laten zien dat dit verder gaat dan technologie alleen.
Het gaat om het ontwikkelen van standaarden, integraties en governance-modellen die passen bij Europese waarden. Waar commerciële platforms gericht zijn op schaal en efficiëntie, draait het hier om controle, transparantie en samenwerking.
Dat betekent ook dat de complexiteit verschuift. Waar Microsoft veel uit handen neemt, moeten instellingen nu zelf keuzes maken over inrichting en beheer. Dat vraagt om nieuwe vaardigheden en een andere manier van denken over digitalisering.
Richting geven zonder forceren
Binnen dit geheel speelt het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap een belangrijke rol. Het zet de strategische richting door digitale soevereiniteit hoger op de agenda te zetten en bewustwording te vergroten rondom afhankelijkheid van big tech.
Tegelijkertijd kiest het ministerie nadrukkelijk niet voor een gedwongen overstap. In plaats daarvan faciliteert het experimenten en laat het ruimte aan de sector om zelf te bepalen wat werkt. Dat zie je terug in de ondersteuning van initiatieven zoals die van SURF en in de bredere beleidslijn waarin risico’s, continuïteit en innovatie in balans worden gebracht.
Die aanpak is misschien minder spectaculair, maar wel effectiever. Het erkent dat echte verandering in een gedecentraliseerde sector als het onderwijs alleen werkt als instellingen zelf eigenaarschap nemen.
Langzaam, maar waardevol
De traagheid van deze transitie wordt vaak gezien als een probleem. Maar in werkelijkheid is het een logisch gevolg van wat hier op het spel staat. Het gaat niet alleen om technologie, maar om kennis, cultuur en organisatie.
Instellingen moeten opnieuw leren hoe ze digitale infrastructuur beheren, hoe ze samenwerken zonder afhankelijk te zijn van één leverancier en hoe ze publieke waarden vertalen naar technische keuzes.
Dat kost tijd. Maar juist in dat proces ontstaat iets waardevols: de opbouw van digitale vaardigheden en autonomie die verder gaan dan één specifieke oplossing.
Betekenisvolle digitalisering
Wat er in het onderwijs gebeurt, is geen mislukte poging om van Microsoft af te komen. Het is een fundamentele heroriëntatie op de rol van digitalisering in de samenleving.
Instellingen blijven gebruikmaken van bestaande systemen, maar bouwen tegelijkertijd actief aan alternatieven. Niet omdat het moet, maar omdat het nodig is om regie te houden over data, samenwerking en kennis.
Het onderwijs laat daarmee zien wat de realiteit is voor heel Europa: digitale soevereiniteit is geen keuze die je maakt, maar een capaciteit die je opbouwt. En juist in dat proces ontstaat de ruimte om digitalisering opnieuw in te richten; niet alleen efficiënter, maar ook eerlijker, transparanter en meer in dienst van de samenleving.