De WaardenWijzer helpt digitalisering in het onderwijs te sturen met publieke waarden, en niet alleen met technologie. In een tijd waarin digitale technologie sneller verandert dan de onderwijspraktijk, biedt dit instrument van SURF en Kennisnet een duidelijk kader om keuzes te maken die niet alleen technisch, maar vooral ethisch en pedagogisch verantwoord zijn.
Vanuit de focus op publieke waarden helpt de WaardenWijzer scholen en instellingen om niet te worden gestuurd door technologie, maar zelf de regie te behouden. Door na te denken over wat onderwijs wezenlijk waardevol maakt en hoe digitalisering daarbij past, open je de deur naar diepere gesprekken dan alleen operationele beslissingen rondom tools en platforms.
Buiten de WaardenWijzer bestaat ook de Wegwijzer digitale geletterdheid, een document dat scholen helpt digitale geletterdheid in curriculum en onderwijspraktijk te verankeren. Deze Wegwijzer gaat verder dan vaardigheden alleen; het vraagt om reflectie op de rol van digitalisering in leren. Deze beide instrumenten samen tonen hoe sectoren zich buigen over niet alleen wat we leren met technologie, maar hoe we leren over technologie binnen onderwijs.
Waarom WaardenWijzer nu relevant is
In de recente geactualiseerde versie van de WaardenWijzer (december 2025) is het kader duidelijker en concreter gemaakt. Het instrument helpt om publieke waarden zoals menselijkheid, rechtvaardigheid en autonomie centraal te stellen bij digitalisering in onderwijs en onderzoek. Daarmee staat niet de technologie zelf centraal, maar wat technologie betekent voor mensen en onderwijspraktijken.
Deze actualisatie komt op een belangrijk moment: digitale technologieën als artificial intelligence (AI), datagedreven lesomgevingen en ecosystemen, en de groeiende invloed van enkele dominante technologiebedrijven zetten publieke waarden onder druk. Onderwijsinstellingen staan voor complexe keuzes: moeten zij meegaan in technologische vernieuwing, en zo ja, hoe waarborgen ze tegelijk waarden als privacy, inclusie en gelijke kansen?
De WaardenWijzer geeft een gemeenschappelijke taal en een praktisch instrument om deze vragen te verkennen en keuzes te maken die passen bij de publieke taak van onderwijs.
Publieke waarden als kompas
In de kern draait de WaardenWijzer om publieke waarden, waarden die samenlevingen belangrijk vinden om te beschermen en te bevorderen in onderwijs, zoals:
Menselijkheid: waardeert betekenisvol contact, welzijn en respect in digitale omgevingen.
Rechtvaardigheid: richt zich op gelijke kansen, inclusie en gelijke behandeling in het onderwijs.
Autonomie: beschermt keuzevrijheid, zelfbeschikking van leerlingen en instellingen, en professionele autonomie van leraren.
Deze kernwaarden zijn niet als checklist te gebruiken, maar als dialoogmiddel om impliciete aannames en dilemma’s expliciet te maken. Zo gaat het niet alleen om wat technologisch kan, maar wat technologisch betaalbaar, wenselijk en passend bij onderwijswaarden is.
Praktische tool om digitaliseringskeuzes te wegen aan waarden
Het instrument nodigt uit tot gesprek en reflectie. Het is geen star set regels, maar een praktische tool om digitaliseringskeuzes te wegen aan waarden. Dit is cruciaal omdat digitale technologie keuzes soms al onzichtbaar maakt, denk aan algoritmische personalisering, dataverzameling of afhankelijkheid van grote tech‑leveranciers.
WaardenWijzer versus instrumentele digitalisering
In veel onderwijscontexten is digitalisering tot nu toe geleid door technologie‑gedreven of instrumentele vragen: hoe kunnen we dit goedkoper, sneller of meer gestandaardiseerd maken? Maar publieke waarden passen hier niet vanzelf in. In instrumentele benaderingen blijft de dialoog over wat digitalisering signifieert achterwege, waardoor keuzes leiden tot “technische oplossingen” zonder reflectie op ethiek, autonomie of ongelijkheid.
De WaardenWijzer verandert dit door te vragen wat waardevol is voor onderwijs, voordat technologie wordt ingezet. Bijvoorbeeld: wat betekent privacy voor leerlingen? Is de afhankelijkheid van een grote tech‑speler in lijn met de autonomie van de onderwijsinstelling? Hoe verhoudt AI‑gebruik zich tot rechtvaardigheid in kansen voor leerlingen met verschillende achtergronden?
Door publieke waarden als uitgangspunt te nemen, verschuift de focus van technologie als doel naar technologie als middel dat dient wat onderwijs wezenlijk belangrijk vindt.
Hoe onderwijs de dialoog voert
[Illustratie: Gerd Altmann | Pixabay]
De WaardenWijzer is geen statisch document. Het instrument moedigt onderwijsprofessionals aan om de dialoog te voeren, bijvoorbeeld via waardevolle praktijksituaties, scenario’s en dilemma’s die laten zien hoe waarden in concrete keuzes richting geven. De actualisatie omvat uitgebreider praktijkvoorbeelden en handreikingen die helpen om gesprekken te structureren en beslissingen te verhelderen.
Een aansprekend voorbeeld is het gebruik van een spelvorm rond publieke waarden, ontwikkeld vanuit het instrument, waarmee teams binnen onderwijsinstellingen zich inleven in verschillende perspectieven en dilemma’s.
Deze aanpak benadrukt dat digitale keuzes niet alleen technisch zijn, maar sociaal, ethisch en pedagogisch van aard. Daarmee sluit de WaardenWijzer aan bij bredere ethische reflectie op digitalisering in onderwijs, zoals ook onderzocht wordt in rapporten en academisch werk rond digitale waarden, AI en inclusie.
WaardenWijzer binnen het bredere kader
Het is belangrijk om de WaardenWijzer te zien binnen een grotere beweging rond waarden en digitalisering, zoals eerdere publicaties van SURF, Kennisnet en onafhankelijke instituten (bijv. Rathenau Instituut) die pleiten voor een ethische blik op technologie in onderwijs en samenleving.
Een andere belangrijke bron is de Wegwijzer digitale geletterdheid (zie kader), die helpt scholen digitale geletterdheid te integreren. Deze Wegwijzer richt zich meer op vaardigheden en pedagogische implementatie, terwijl de WaardenWijzer focust op waardegerichte dialoog over technologie zelf. Samen bieden zij zowel een praktische als conceptuele lens op digitalisering binnen onderwijs.
1. Voorbereiden Scholen werken aan beeldvorming, creëren draagvlak en formuleren een visie op digitale geletterdheid. Centraal staat dat leerlingen leren ‘verhouden tot’ digitale technologie, niet alleen functioneel gebruik.
2. Implementeren Hier ligt de focus op de schoolomgeving, lesgeven en professionalisering van docenten. Dit omvat het integreren van digitale geletterdheid in het curriculum, leren met digitale tools en het begeleiden van leerlingen in kritisch en veilig gebruik van technologie.
3. Achtergrond Dit deel biedt pedagogische en didactische onderbouwing: kerndoelen, visie op leren, verwijzingen naar denkers als Biesta en Meirieu. Het benadrukt dat leerlingen verschillende ‘digitale rugzakken’ meebrengen en dat scholen een oefenplaats kunnen zijn die afstand neemt van vanzelfsprekende digitale gewoonten.
Waarden sturen keuzes
Uiteindelijk biedt de WaardenWijzer een meerlagige benadering van digitalisering: niet alleen wat technologisch mogelijk is, maar wat technologisch wenselijk en verantwoord is vanuit publieke waarden. Onderwijsinstellingen krijgen hiermee niet alleen een instrument om keuzes te onderbouwen, maar ook een gemeenschappelijke taal om over complexiteit te communiceren; van klaslokaal tot bestuur.
In een tijd waar digitalisering steeds meer om zich heen grijpt, biedt de WaardenWijzer een koersvast kompas: technologie moet onderwijs dienen, niet domineren.
WaardenWijzer helpt bij digitalisering onderwijs
De WaardenWijzer helpt digitalisering in het onderwijs te sturen met publieke waarden, en niet alleen met technologie. In een tijd waarin digitale technologie sneller verandert dan de onderwijspraktijk, biedt dit instrument van SURF en Kennisnet een duidelijk kader om keuzes te maken die niet alleen technisch, maar vooral ethisch en pedagogisch verantwoord zijn.
Vanuit de focus op publieke waarden helpt de WaardenWijzer scholen en instellingen om niet te worden gestuurd door technologie, maar zelf de regie te behouden. Door na te denken over wat onderwijs wezenlijk waardevol maakt en hoe digitalisering daarbij past, open je de deur naar diepere gesprekken dan alleen operationele beslissingen rondom tools en platforms.
Buiten de WaardenWijzer bestaat ook de Wegwijzer digitale geletterdheid, een document dat scholen helpt digitale geletterdheid in curriculum en onderwijspraktijk te verankeren. Deze Wegwijzer gaat verder dan vaardigheden alleen; het vraagt om reflectie op de rol van digitalisering in leren. Deze beide instrumenten samen tonen hoe sectoren zich buigen over niet alleen wat we leren met technologie, maar hoe we leren over technologie binnen onderwijs.
Waarom WaardenWijzer nu relevant is
In de recente geactualiseerde versie van de WaardenWijzer (december 2025) is het kader duidelijker en concreter gemaakt. Het instrument helpt om publieke waarden zoals menselijkheid, rechtvaardigheid en autonomie centraal te stellen bij digitalisering in onderwijs en onderzoek. Daarmee staat niet de technologie zelf centraal, maar wat technologie betekent voor mensen en onderwijspraktijken.
Deze actualisatie komt op een belangrijk moment: digitale technologieën als artificial intelligence (AI), datagedreven lesomgevingen en ecosystemen, en de groeiende invloed van enkele dominante technologiebedrijven zetten publieke waarden onder druk. Onderwijsinstellingen staan voor complexe keuzes: moeten zij meegaan in technologische vernieuwing, en zo ja, hoe waarborgen ze tegelijk waarden als privacy, inclusie en gelijke kansen?
De WaardenWijzer geeft een gemeenschappelijke taal en een praktisch instrument om deze vragen te verkennen en keuzes te maken die passen bij de publieke taak van onderwijs.
Publieke waarden als kompas
In de kern draait de WaardenWijzer om publieke waarden, waarden die samenlevingen belangrijk vinden om te beschermen en te bevorderen in onderwijs, zoals:
Deze kernwaarden zijn niet als checklist te gebruiken, maar als dialoogmiddel om impliciete aannames en dilemma’s expliciet te maken. Zo gaat het niet alleen om wat technologisch kan, maar wat technologisch betaalbaar, wenselijk en passend bij onderwijswaarden is.
Het instrument nodigt uit tot gesprek en reflectie. Het is geen star set regels, maar een praktische tool om digitaliseringskeuzes te wegen aan waarden. Dit is cruciaal omdat digitale technologie keuzes soms al onzichtbaar maakt, denk aan algoritmische personalisering, dataverzameling of afhankelijkheid van grote tech‑leveranciers.
WaardenWijzer versus instrumentele digitalisering
In veel onderwijscontexten is digitalisering tot nu toe geleid door technologie‑gedreven of instrumentele vragen: hoe kunnen we dit goedkoper, sneller of meer gestandaardiseerd maken? Maar publieke waarden passen hier niet vanzelf in. In instrumentele benaderingen blijft de dialoog over wat digitalisering signifieert achterwege, waardoor keuzes leiden tot “technische oplossingen” zonder reflectie op ethiek, autonomie of ongelijkheid.
De WaardenWijzer verandert dit door te vragen wat waardevol is voor onderwijs, voordat technologie wordt ingezet. Bijvoorbeeld: wat betekent privacy voor leerlingen? Is de afhankelijkheid van een grote tech‑speler in lijn met de autonomie van de onderwijsinstelling? Hoe verhoudt AI‑gebruik zich tot rechtvaardigheid in kansen voor leerlingen met verschillende achtergronden?
Door publieke waarden als uitgangspunt te nemen, verschuift de focus van technologie als doel naar technologie als middel dat dient wat onderwijs wezenlijk belangrijk vindt.
Hoe onderwijs de dialoog voert
De WaardenWijzer is geen statisch document. Het instrument moedigt onderwijsprofessionals aan om de dialoog te voeren, bijvoorbeeld via waardevolle praktijksituaties, scenario’s en dilemma’s die laten zien hoe waarden in concrete keuzes richting geven. De actualisatie omvat uitgebreider praktijkvoorbeelden en handreikingen die helpen om gesprekken te structureren en beslissingen te verhelderen.
Een aansprekend voorbeeld is het gebruik van een spelvorm rond publieke waarden, ontwikkeld vanuit het instrument, waarmee teams binnen onderwijsinstellingen zich inleven in verschillende perspectieven en dilemma’s.
Deze aanpak benadrukt dat digitale keuzes niet alleen technisch zijn, maar sociaal, ethisch en pedagogisch van aard. Daarmee sluit de WaardenWijzer aan bij bredere ethische reflectie op digitalisering in onderwijs, zoals ook onderzocht wordt in rapporten en academisch werk rond digitale waarden, AI en inclusie.
WaardenWijzer binnen het bredere kader
Het is belangrijk om de WaardenWijzer te zien binnen een grotere beweging rond waarden en digitalisering, zoals eerdere publicaties van SURF, Kennisnet en onafhankelijke instituten (bijv. Rathenau Instituut) die pleiten voor een ethische blik op technologie in onderwijs en samenleving.
Een andere belangrijke bron is de Wegwijzer digitale geletterdheid (zie kader), die helpt scholen digitale geletterdheid te integreren. Deze Wegwijzer richt zich meer op vaardigheden en pedagogische implementatie, terwijl de WaardenWijzer focust op waardegerichte dialoog over technologie zelf. Samen bieden zij zowel een praktische als conceptuele lens op digitalisering binnen onderwijs.
Belangrijkste punten Wegwijzer digitale geletterdheid
De Wegwijzer biedt scholen een concreet stappenplan om digitale geletterdheid te implementeren, verdeeld in drie delen:
1. Voorbereiden
Scholen werken aan beeldvorming, creëren draagvlak en formuleren een visie op digitale geletterdheid. Centraal staat dat leerlingen leren ‘verhouden tot’ digitale technologie, niet alleen functioneel gebruik.
2. Implementeren
Hier ligt de focus op de schoolomgeving, lesgeven en professionalisering van docenten. Dit omvat het integreren van digitale geletterdheid in het curriculum, leren met digitale tools en het begeleiden van leerlingen in kritisch en veilig gebruik van technologie.
3. Achtergrond
Dit deel biedt pedagogische en didactische onderbouwing: kerndoelen, visie op leren, verwijzingen naar denkers als Biesta en Meirieu. Het benadrukt dat leerlingen verschillende ‘digitale rugzakken’ meebrengen en dat scholen een oefenplaats kunnen zijn die afstand neemt van vanzelfsprekende digitale gewoonten.
Waarden sturen keuzes
Uiteindelijk biedt de WaardenWijzer een meerlagige benadering van digitalisering: niet alleen wat technologisch mogelijk is, maar wat technologisch wenselijk en verantwoord is vanuit publieke waarden. Onderwijsinstellingen krijgen hiermee niet alleen een instrument om keuzes te onderbouwen, maar ook een gemeenschappelijke taal om over complexiteit te communiceren; van klaslokaal tot bestuur.
In een tijd waar digitalisering steeds meer om zich heen grijpt, biedt de WaardenWijzer een koersvast kompas: technologie moet onderwijs dienen, niet domineren.